رادیوتراپی سرطان روده چگونه انجام می شود و چه اثری دارد؟

رادیوتراپی سرطان روده یکی از روش‌های مهم درمان سرطان، به‌خصوص در سرطان رکتوم، است که با استفاده از پرتوهای پرانرژی سلول‌های سرطانی را هدف قرار می‌دهد. این درمان ممکن است پیش از جراحی برای کوچک کردن تومور و کاهش احتمال عود بیماری انجام شود و گاهی همراه با شیمی‌درمانی به کار می‌رود. با این حال، پرتودرمانی برای تمام بیماران مبتلا به سرطان روده ضروری نیست و انتخاب آن به محل دقیق تومور، مرحله سرطان و شرایط بیمار بستگی دارد. در این مقاله توضیح می‌دهیم رادیوتراپی چه زمانی انجام می‌شود، چند جلسه طول می‌کشد، چقدر مؤثر است و چه عوارضی می‌تواند داشته باشد.

رادیوتراپی سرطان روده چیست؟

رادیوتراپی یا پرتودرمانی نوعی درمان موضعی سرطان است که در آن پرتوهای یونیزان با دوز و جهت مشخص به ناحیه‌ای که تومور در آن قرار دارد تابانده می‌شوند. هدف اصلی این است که DNA سلول‌های سرطانی آسیب ببیند و توانایی آنها برای رشد و تقسیم از بین برود، در حالی که تلاش می‌شود آسیب به بافت‌های سالم اطراف تا حد ممکن کاهش پیدا کند.

در سرطان‌های روده بزرگ، یک نکته مهم باید از همان ابتدا روشن شود: سرطان کولون و سرطان رکتوم از نظر کاربرد پرتودرمانی یکسان نیستند. رادیوتراپی در سرطان رکتوم، به‌ویژه در برخی تومورهای موضعاً پیشرفته، جایگاه مشخصی در برنامه درمان دارد؛ اما در بسیاری از سرطان‌های کولون، جراحی و درمان‌های سیستمیک نقش اصلی را بر عهده دارند و پرتودرمانی به‌طور روتین برای همه بیماران انجام نمی‌شود.

انواع رادیوتراپی سرطان روده

رادیوتراپی را می‌توان بر اساس شیوه تابش و برنامه درمانی به روش‌های مختلفی تقسیم کرد. انتخاب تکنیک مناسب به محل تومور، اندازه آن، مرحله بیماری و وضعیت اندام‌های اطراف بستگی دارد.

رادیوتراپی خارجی

رادیوتراپی خارجی رایج‌ترین روش پرتودرمانی در سرطان رکتوم است. در این روش دستگاه پرتودرمانی خارج از بدن قرار دارد و پرتو را با دقت به ناحیه تومور و بافت‌های در معرض خطر انتشار سرطان هدایت می‌کند.

بیمار روی تخت دستگاه قرار می‌گیرد و بدن باید در وضعیت مشخصی قرار داشته باشد تا درمان در جلسات مختلف با دقت تکرار شود. خود تابش معمولاً دردی ایجاد نمی‌کند و بیمار در زمان تابش چیزی احساس نمی‌کند.

رادیوتراپی با تکنیک IMRT

در IMRT شدت پرتو در قسمت‌های مختلف میدان درمان تغییر می‌کند. این موضوع به متخصص پرتودرمانی اجازه می‌دهد شکل و توزیع دوز را بهتر با ناحیه هدف تطبیق دهد.

اهمیت این روش در سرطان رکتوم، محافظت بهتر از اندام‌های سالم اطراف لگن است. روده باریک، مثانه و برخی ساختارهای لگنی در نزدیکی ناحیه درمان قرار دارند و کاهش دریافت دوز غیرضروری آنها می‌تواند در کاهش احتمال برخی عوارض مؤثر باشد.

رادیوتراپی با هدایت تصویری

در روش‌های IGRT، تصویربرداری برای بررسی موقعیت بدن و ناحیه درمان در زمان پرتودرمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. از آنجا که وضعیت اندام‌های لگنی می‌تواند در روزهای مختلف تغییر کند، تصویربرداری به تیم درمان کمک می‌کند تابش را با دقت بیشتری در محل تعیین‌شده اعمال کند.

پرتودرمانی کوتاه‌مدت

در برخی بیماران مبتلا به سرطان رکتوم می‌توان از یک برنامه کوتاه‌مدت پرتودرمانی استفاده کرد. یکی از رژیم‌های شناخته‌شده در این روش، 5 جلسه پرتودرمانی در یک هفته است.

این روش در شرایط مشخصی انتخاب می‌شود و زمان جراحی یا شروع درمان‌های بعدی بر اساس برنامه کلی درمان بیمار تعیین خواهد شد.

کمورادیوتراپی

گاهی پرتودرمانی به‌صورت همزمان با داروهای شیمی‌درمانی انجام می‌شود. این روش را کمورادیوتراپی می‌نامند.

هدف از ترکیب این دو درمان، استفاده همزمان از اثر موضعی پرتو و اثر داروی ضدسرطان است. در سرطان رکتوم، این رویکرد می‌تواند بخشی از درمان پیش از جراحی باشد.

کاربردهای رادیوتراپی سرطان روده

کاربرد پرتودرمانی به محل سرطان و مرحله بیماری وابسته است. به همین دلیل، نمی‌توان صرفاً بر اساس تشخیص «سرطان روده» درباره نیاز به رادیوتراپی تصمیم گرفت.

رادیوتراپی پیش از جراحی

یکی از مهم‌ترین کاربردهای پرتودرمانی در سرطان رکتوم، استفاده از آن پیش از جراحی است. در این شرایط هدف می‌تواند کاهش اندازه یا وسعت تومور، کاهش احتمال باقی ماندن سلول‌های سرطانی در ناحیه لگن و پایین آوردن خطر عود موضعی باشد.

این رویکرد به‌خصوص در برخی بیماران مبتلا به سرطان رکتوم مرحله II و III اهمیت دارد.

کاهش احتمال عود موضعی سرطان

سرطان رکتوم به دلیل موقعیت آناتومیک خود در لگن، می‌تواند در صورت وجود عوامل خطر، احتمال عود موضعی قابل توجهی داشته باشد. پرتودرمانی در بیماران مناسب می‌تواند به کنترل سلول‌های سرطانی باقی‌مانده در ناحیه تومور و غدد لنفاوی اطراف کمک کند.

کمک به جراحی تومورهای پیشرفته

گاهی تومور به اندازه‌ای بزرگ است یا به ساختارهای اطراف نزدیک شده که جراحی مستقیم آن دشوارتر است. درمان پیش از جراحی می‌تواند در برخی بیماران باعث کاهش حجم یا وسعت بیماری شود و شرایط را برای جراحی مناسب‌تر کند.

درمان سرطان رکتوم عودکرده

اگر سرطان پس از درمان اولیه دوباره در ناحیه لگن ظاهر شود، پرتودرمانی ممکن است در شرایط خاص به‌عنوان بخشی از برنامه کنترل بیماری مورد استفاده قرار گیرد. در این شرایط، سابقه پرتودرمانی قبلی، محل عود و امکان جراحی اهمیت زیادی دارد.

کنترل علائم سرطان پیشرفته

پرتودرمانی همیشه با هدف درمان کامل سرطان انجام نمی‌شود. در بیماری پیشرفته، اگر تومور باعث درد، خونریزی یا فشار بر ساختارهای اطراف شده باشد، می‌توان از پرتودرمانی برای کاهش این علائم استفاده کرد.

در این حالت هدف اصلی، کنترل بیماری و بهبود کیفیت زندگی بیمار است.

رادیوتراپی سرطان روده بزرگ در چه شرایطی انجام می‌شود؟

یکی از اشتباهات رایج، استفاده از اصطلاح «سرطان روده بزرگ» برای تمام سرطان‌های کولورکتال و فرض کردن این موضوع است که همه آنها به پرتودرمانی نیاز دارند.

در سرطان کولون، رادیوتراپی معمولاً درمان استاندارد همه بیماران نیست. جراحی، شیمی‌درمانی و در شرایط مناسب سایر درمان‌های سیستمیک معمولاً نقش پررنگ‌تری دارند. با این حال، اگر تومور به‌صورت موضعی پیشرفته باشد، به ساختارهای اطراف نفوذ کرده باشد یا بیماری در محل قبلی عود کرده باشد، ممکن است پرتودرمانی نیز در برنامه درمانی قرار بگیرد.

در سرطان رکتوم شرایط متفاوت است. پرتودرمانی در برخی بیماران مرحله II و III و به‌خصوص در تومورهایی که خطر عود موضعی بیشتری دارند، می‌تواند بخش مهمی از درمان باشد.

بنابراین اگر پزشک به شما گفته است «رادیوتراپی سرطان روده» برایتان تجویز شده، بهتر است مشخص شود تومور دقیقاً در کولون یا رکتوم قرار دارد و مرحله بیماری چیست. همین دو عامل می‌توانند تصمیم درمانی را به شکل قابل توجهی تغییر دهند.

میزان اثربخشی رادیوتراپی سرطان روده در درمان چقدر است؟

نمی‌توان برای رادیوتراپی یک درصد موفقیت ثابت در تمام بیماران اعلام کرد. پاسخ به درمان به عواملی مانند مرحله سرطان، اندازه تومور، محل آن، وضعیت غدد لنفاوی، میزان درگیری بافت‌های اطراف و نوع درمان‌های همراه بستگی دارد.

در سرطان رکتوم موضعاً پیشرفته، پرتودرمانی پیش از جراحی می‌تواند احتمال کنترل موضعی بیماری را افزایش دهد و در برخی بیماران باعث کوچک شدن قابل توجه تومور شود. در بعضی بیماران حتی پاسخ کامل به درمان مشاهده می‌شود؛ اما این پاسخ قابل پیش‌بینی برای همه افراد نیست.

از طرف دیگر، پزشکی امروز به سمت انتخاب دقیق‌تر بیمار برای پرتودرمانی حرکت کرده است. یعنی ممکن است دو بیمار با تشخیص مشابه، برنامه درمانی متفاوتی داشته باشند. در بیماران کم‌خطر، بر اساس نتایج تصویربرداری و سایر مشخصات تومور، گاهی می‌توان از پرتودرمانی صرف‌نظر کرد؛ در حالی که بیماران پرخطر ممکن است به درمان فشرده‌تر نیاز داشته باشند.

به همین دلیل، تصمیم‌گیری درباره پرتودرمانی باید بر اساس مرحله‌بندی دقیق، MRI لگن و نظر تیم درمانی گرفته شود.

برای دریافت برنامه درمانی تخصصی رادیوتراپی

اگر برای شما پرتودرمانی سرطان روده یا رکتوم تجویز شده است، انتخاب مرکز درمانی و کیفیت طراحی برنامه پرتودرمانی اهمیت زیادی دارد. کلینیک رادیوتراپی گاندی در تهران با بهره‌گیری از تجهیزات و تکنیک‌های پیشرفته پرتودرمانی، امکان ارزیابی پرونده و طراحی درمان متناسب با شرایط هر بیمار را فراهم می‌کند.

اگر گزارش پاتولوژی، MRI، CT یا پرونده درمانی خود را در اختیار دارید، می‌توانید برای ارزیابی تخصصی و تعیین مناسب‌ترین مسیر درمان به این مرکز مراجعه کنید.

نحوه اثرگذاری رادیوتراپی سرطان روده چگونه است؟

پرتوهای یونیزان هنگام عبور از بافت، می‌توانند به DNA سلول‌ها آسیب وارد کنند. اگر آسیب واردشده به سلول سرطانی به اندازه‌ای باشد که سلول نتواند آن را ترمیم کند، توانایی تقسیم و تکثیر آن از بین می‌رود و در نهایت سلول می‌میرد.

پرتودرمانی معمولاً در چند جلسه انجام می‌شود. تقسیم دوز کل به جلسات متعدد این امکان را فراهم می‌کند که سلول‌های سالم فرصت بیشتری برای ترمیم آسیب‌های ایجادشده داشته باشند، در حالی که آسیب به سلول‌های سرطانی در طول دوره درمان تجمع پیدا می‌کند.

در برنامه‌ریزی مدرن پرتودرمانی، پزشک و تیم فیزیک پزشکی تلاش می‌کنند دوز موردنیاز به ناحیه هدف برسد و میزان تابش به اندام‌های سالم اطراف تا حد امکان کاهش پیدا کند.

عوارض احتمالی رادیوتراپی سرطان روده

عوارض پرتودرمانی برای همه بیماران یکسان نیست و به محل تابش، دوز، تعداد جلسات، تکنیک مورد استفاده و همزمانی شیمی‌درمانی بستگی دارد.

• اسهال: یکی از عوارض شایع پرتودرمانی ناحیه لگن است و ممکن است در طول درمان افزایش پیدا کند.
• تغییر در اجابت مزاج: دفعات دفع یا قوام مدفوع ممکن است تغییر کند.
• التهاب رکتوم: ممکن است با احساس فوریت برای دفع، درد یا گاهی خونریزی همراه باشد.
• خستگی: معمولاً به‌تدریج در طول دوره درمان ایجاد می‌شود.
• تهوع: در برخی بیماران، به‌خصوص در صورت قرار گرفتن بخش‌هایی از روده در میدان درمان، ایجاد می‌شود.
• تحریک پوستی: پوست ناحیه تحت تابش ممکن است قرمز یا حساس شود.
• علائم ادراری: به دلیل نزدیکی مثانه به ناحیه درمان ممکن است تکرر یا سوزش ادرار ایجاد شود.
• اختلالات جنسی: بسته به محل و دوز پرتودرمانی ممکن است عملکرد جنسی تحت تأثیر قرار گیرد.
• اختلال باروری: در برخی بیماران، به‌ویژه بسته به سن، جنسیت و محدوده تابش، احتمال اثرگذاری بر باروری وجود دارد.

بسیاری از عوارض حین درمان یا مدت کوتاهی پس از پایان آن کاهش پیدا می‌کنند، اما بعضی عوارض دیررس نیز ممکن است ایجاد شوند. به همین دلیل، هر علامت جدید یا شدید باید به تیم درمان گزارش شود.

چند جلسه رادیوتراپی سرطان روده لازم است؟

تعداد جلسات رادیوتراپی عدد ثابتی نیست و به پروتکل انتخاب‌شده برای بیمار بستگی دارد.

در سرطان رکتوم، دو الگوی کلی بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند:

پرتودرمانی کوتاه‌مدت: معمولاً 5 جلسه در طول یک هفته انجام می‌شود.

پرتودرمانی طولانی‌مدت: معمولاً حدود 5 تا 6 هفته طول می‌کشد و اغلب در قالب جلسات روزانه در روزهای کاری هفته انجام می‌شود. تعداد دقیق جلسات بر اساس دوز تجویزی و برنامه درمانی بیمار تعیین می‌شود.

بنابراین اگر پزشکی برای شما مثلاً «25 جلسه رادیوتراپی» تعیین کرده است، این تعداد به معنای شدیدتر بودن قطعی سرطان نسبت به فردی که 5 جلسه دریافت می‌کند نیست. نوع پروتکل، ترتیب درمان‌ها و ویژگی‌های تومور علت تفاوت تعداد جلسات هستند.

قبل از شروع رادیوتراپی چه مراحلی انجام می‌شود؟

پیش از شروع پرتودرمانی، بیمار معمولاً یک جلسه برنامه‌ریزی یا Simulation دارد. در این مرحله وضعیت مناسب بدن مشخص می‌شود و با استفاده از تصویربرداری، ناحیه‌ای که باید تحت تابش قرار گیرد تعیین می‌شود.

در سرطان رکتوم، اطلاعات MRI لگن اهمیت زیادی دارد. پزشک از این اطلاعات برای تعیین مرحله بیماری، بررسی میزان درگیری تومور و ارزیابی خطر عود استفاده می‌کند.

در طول طراحی درمان، ساختارهایی مانند روده باریک و مثانه نیز مشخص می‌شوند تا برنامه پرتودرمانی با هدف کاهش دریافت دوز غیرضروری این اندام‌ها طراحی شود.

آیا رادیوتراپی سرطان روده درد دارد؟

خود فرآیند تابش معمولاً دردناک نیست. بیمار روی تخت دستگاه قرار می‌گیرد و پرتو بدون ایجاد احساس گرما یا درد به بدن تابانده می‌شود.

با این حال، ممکن است عوارض درمان به‌تدریج ظاهر شوند. برای مثال، التهاب رکتوم، اسهال یا تحریک پوستی ممکن است در طول دوره درمان باعث ناراحتی شوند. شدت این علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است و در صورت بروز، قابل مدیریت هستند.

آیا بعد از رادیوتراپی حتماً جراحی انجام می‌شود؟

در بسیاری از بیماران، پرتودرمانی بخشی از درمان پیش از جراحی است؛ اما انجام یا عدم انجام جراحی به پاسخ تومور و برنامه درمانی بیمار بستگی دارد.

در برخی بیماران منتخب که پاسخ بسیار خوبی به درمان‌های پیش از جراحی نشان می‌دهند، روش‌های حفظ اندام و پیگیری بدون جراحی فوری ممکن است مطرح شود. این رویکرد برای همه بیماران مناسب نیست و نیازمند انتخاب دقیق بیمار، ارزیابی پاسخ کامل تومور و پیگیری بسیار منظم است.

جمع‌بندی

رادیوتراپی سرطان روده یک درمان موضعی مؤثر است که بیشترین کاربرد آن در سرطان رکتوم، به‌خصوص در برخی بیماران با بیماری موضعاً پیشرفته، دیده می‌شود. پرتودرمانی می‌تواند پیش از جراحی برای کاهش اندازه تومور، کاهش خطر عود موضعی و آماده‌سازی بهتر بیمار برای جراحی انجام شود و در برخی شرایط نیز برای کنترل سرطان عودکرده یا کاهش علائم بیماری پیشرفته کاربرد دارد.

تعداد جلسات می‌تواند از یک برنامه کوتاه 5 جلسه‌ای تا دوره‌های طولانی‌تر چند هفته‌ای متفاوت باشد و انتخاب آن بر اساس مرحله سرطان، محل تومور، MRI و برنامه کلی درمان انجام می‌شود. همچنین، رادیوتراپی سرطان روده بزرگ با رادیوتراپی سرطان رکتوم یکسان نیست و همه بیماران مبتلا به سرطان کولون به پرتودرمانی نیاز ندارند.

در نهایت، بهترین برنامه درمانی زمانی مشخص می‌شود که محل دقیق تومور، مرحله بیماری، گزارش پاتولوژی و تصاویر MRI یا CT در کنار شرایط عمومی بیمار بررسی شود. بنابراین اگر برای شما پرتودرمانی تجویز شده است، ارزیابی پرونده توسط متخصص رادیوتراپی و طراحی اختصاصی درمان، مهم‌ترین قدم پیش از شروع جلسات است.

سوالات متداول درباره رادیوتراپی سرطان روده