چرا شیمی درمانی باعث ریزش مو می‌شود؟

ریزش مو در شیمی درمانی واکنش فیزیولوژیک بدن به داروهای قدرتمندی است که برای متوقف کردن تکثیر سلول‌های سرطانی تجویز می‌شوند. این داروها در جریان خون حرکت کرده و به دلیل ماهیت عملکردی خود، نمی‌توانند بین سلول‌های بدخیم و سلول‌های سالم با سرعت رشد بالا مانند فولیکول‌های مو تمایز قائل شوند؛ در نتیجه، با حمله به ریشه مو، چرخه رشد را متوقف می‌کنند. شدت این عارضه به نوع دارو، دوز درمانی و پروتکل تجویزی بستگی دارد. شناخت دقیق مکانیسم اثر داروها و آگاهی از راهکارهای محافظتی، به مراجعین کمک می‌کند تا با آمادگی کامل این مرحله از درمان را مدیریت کنند.

آیا شیمی درمانی باعث ریزش مو می شود؟

داروهای شیمی درمانی با هدف تخریب سلول‌هایی که به سرعت در حال تقسیم شدن هستند، طراحی شده‌اند. از آنجا که سلول‌های سازنده مو در بدن انسان یکی از سریع‌ ترین چرخه‌های تقسیم سلولی را دارند، این داروها مستقیماً بر آن‌ها تأثیر می‌گذارند. با این حال، بروز این عارضه یک قاعده مطلق برای تمام پروتکل‌های درمانی نیست. برخی از داروها تنها باعث نازک شدن ساقه مو می‌شوند، در حالی که دسته‌ای دیگر از ترکیبات دارویی منجر به ریزش کامل موهای سر خواهند شد. میزان حساسیت فولیکول‌ها به ترکیبات شیمیایی و همچنین ترکیب داروهای مورد استفاده، تعیین‌کننده نهایی شدت ریزش خواهد بود.

ریزش ابرو و مژه در شیمی درمانی

اثرات داروهای سیتوتوکسیک (سلول‌کش) تنها به پوست سر محدود نمی‌شود. فولیکول‌های مو در سراسر بدن ساختار زیستی مشابهی دارند و در نتیجه، ریزش ابرو و مژه در شیمی درمانی نیز یکی از پیامدهای شایع این روش درمانی محسوب می‌شود. موهای دست، پا، زیر بغل و سایر نواحی بدن نیز ممکن است دچار ریزش شوند. معمولاً ریزش موهای صورت و بدن با تأخیر بیشتری نسبت به موهای سر اتفاق می‌افتد، زیرا چرخه رشد آن‌ها کندتر است.

انجمن سرطان آمریکا (American Cancer Society) در زمینه ریزش مو ناشی از شیمی درمانی بیان کرده است: «داروهای شیمی درمانی علاوه بر موی سر می‌توانند باعث ریزش موهای سایر قسمت‌های بدن از جمله ابروها، مژه‌ها و موهای بدن شوند، زیرا این داروها سیستماتیک بوده و بر تمام سلول‌های در حال رشد سریع در سراسر بدن تأثیر می‌گذارند.»

علت های ریزش مو در شیمی درمانی

برای درک بهتر این موضوع، باید بدانیم که در شیمی درمانی، داروها دقیقاً چه ساختارهایی را در پوست سر هدف قرار می‌دهند و چرا موها توانایی ماندگاری خود را از دست می‌دهند.

تخریب فولیکول های مو

فولیکول‌ها اندام‌های مینیاتوری درون پوست هستند که وظیفه تولید و تغذیه ساقه مو را بر عهده دارند. داروهای شیمی درمانی با نفوذ به عروق خونی تغذیه‌کننده این فولیکول‌ها، به هسته سلول‌های زاینده آسیب وارد کرده و عملکرد طبیعی آن‌ها را مختل می‌کنند. این آسیب ساختاری باعث می‌شود فولیکول توانایی نگه داشتن ریشه مو را از دست بدهد.

توقف ناگهانی فاز آناژن

چرخه رشد مو دارای فازی به نام آناژن (فاز رشد فعال) است که در آن سلول‌ها با سرعت بالایی تکثیر می‌شوند. داروهای ضدسرطان مستقیماً این فاز را متوقف می‌کنند. این توقف ناگهانی که در اصطلاح پزشکی به آن «آناژن افلوویوم» گفته می‌شود، باعث قطع روند تولید سلول‌های جدید در ساقه مو شده و موها را در کسری از زمان وارد فاز ریزش می‌کند.

ضعیف شدن ساقه مو

پیش از آنکه موها به طور کامل بریزند، داروهای شیمیایی باعث کاهش ضخامت و مقاومت ساقه مو در حال رشد می‌شوند. این موهای ضعیف‌شده با کوچک‌ترین اصطکاک ناشی از شستشو، شانه زدن یا حتی تماس با بالش دچار شکستگی از ناحیه نزدیک به ریشه شده و می‌ریزند.

داروهای شیمی درمانی چگونه باعث ریزش موها می شود؟

مکانیسم اثر داروهای شیمی درمانی بر پایه ایجاد اختلال در فرآیند «میتوز» یا تقسیم سلولی استوار است. سلول‌های سرطانی به صورت غیرقابل کنترلی تقسیم می‌شوند و داروها برای متوقف کردن این چرخه معیوب وارد عمل می‌شوند. سلول‌های ریشه مو در حالت طبیعی هر ۲۳ تا ۷۲ ساعت یک‌بار تقسیم می‌شوند تا موی جدید بسازند. زمانی که داروی شیمی درمانی وارد سیستم گردش خون می‌شود، به دلیل سرعت بالای متابولیسم در ریشه مو، این سلول‌ها را با سلول‌های تومور اشتباه گرفته و به آن‌ها متصل می‌شود. ترکیباتی مانند تاکسان‌ها (Taxanes) و آنتراسایکلین‌ها (Anthracyclines) بیشترین تأثیر را بر توقف سنتز DNA در سلول‌های مو دارند و در نتیجه، ساقه مو ارتباط خود را با منبع تغذیه خونی از دست داده و دفع می‌شود.

چه مدت بعد از آغاز شیمی درمانی ریزش مو اتفاق می افتد؟

زمان شروع این عارضه در افراد مختلف متفاوت است، اما از نظر بالینی، ریزش موها معمولاً بین دو تا چهار هفته پس از دریافت اولین دوز دارو آغاز می‌شود. در روزهای ابتدایی، فرد ممکن است احساس حساسیت، خارش یا درد خفیفی در پوست سر خود داشته باشد که نشانه التهاب فولیکول‌ها است. پس از آن، ریزش مو به تدریج یا به صورت دسته‌ای هنگام دوش گرفتن یا شانه زدن مشاهده می‌شود. در برخی پروتکل‌های درمانی سنگین، ممکن است طی یک هفته پس از شروع درمان، حجم وسیعی از موها دچار ریزش شوند. روند ریزش عموماً تا ماه دوم درمان به اوج خود می‌رسد.

آیا همه بیماران در شیمی درمانی دچار ریزش مو می شوند؟

پاسخ به این سؤال منفی است. بروز این عارضه کاملاً به کلاس دارویی تجویز شده وابسته است. به عنوان مثال، داروهای هدفمند (Targeted Therapy) یا ایمونوتراپی که نسل جدید درمان‌های سرطان محسوب می‌شوند، معمولاً تأثیر مخربی بر فولیکول‌های مو ندارند. حتی در میان داروهای شیمی درمانی سنتی، برخی داروها تنها باعث نازک شدن تارهای مو یا ریزش بسیار خفیف می‌شوند که از نظر ظاهری چندان قابل تشخیص نیست. پزشک انکولوژیست پیش از شروع جلسات درمانی، با توجه به نوع داروها، به طور دقیق احتمال و شدت ریزش مو را برای بیمار پیش‌بینی خواهد کرد.

اگر در مسیر درمان بیماری سرطان قرار دارید، انتخاب یک مرکز تخصصی با تجهیزات مدرن و تیم پزشکی مجرب نقش تعیین‌ کننده‌ای در مدیریت عوارض دارویی و حفظ کیفیت زندگی شما دارد. کلینیک درمان سرطان و رادیوتراپی گاندی به عنوان بهترین مرکز شیمی درمانی در تهران، با بهره‌گیری از پروتکل‌های درمانی روز دنیا و سیستم‌های پیشرفته کاهش عوارض دارویی، در تمامی مراحل درمان همراه و حامی شما است.
در این کلینیک، تخصص، تعهد و پیشرفته‌ترین تجهیزات پزشکی گرد هم آمده‌اند تا آرامش فکری شما را در طول مسیر درمان تضمین کنند. برای دریافت مشاوره تخصصی و تدوین برنامه درمانی اختصاصی خود، همین امروز با متخصصان ما در کلینیک گاندی تماس بگیرید.

پیشگیری و درمان ریزش مو ناشی از شیمی درمانی

اگرچه جلوگیری کامل از ریزش مو در بسیاری از پروتکل‌های درمانی امکان‌پذیر نیست، اما علم پزشکی نوین راهکارهای مؤثری را برای کاهش شدت آن و همچنین تسریع در روند بهبودی ارائه کرده است.

استفاده از کلاه خنک‌کننده (Scalp Hypothermia)

یکی از مؤثرترین روش‌های بالینی برای کاهش ریزش مو در حین دریافت دارو، استفاده از کلاه‌های خنک‌کننده یا اسکالپ کولینگ است. این کلاه‌ها با کاهش دمای پوست سر، باعث انقباض عروق خونی در این ناحیه می‌شوند. در نتیجهِ این انقباض، جریان خون و به تبع آن حجم داروی شیمی درمانی که به فولیکول‌های مو می‌رسد، به شدت کاهش می‌یابد. این روش باید با تأیید پزشک معالج و در طول زمان تزریق دارو در کلینیک انجام شود و برای انواع خاصی از تومورهای توپر (Solid Tumors) کاربرد دارد.

اصلاح روتین مراقبت از مو و کاهش کشش مکانیکی

پوست سر و ریشه موها در طول دوره درمان به شدت آسیب‌پذیر می‌شوند. تغییر سبک مراقبت فیزیکی می‌تواند روند ریزش را کندتر کند. استفاده از شامپوهای بسیار ملایم و فاقد سولفات، شستشوی موها با آب ولرم رو به خنک، پرهیز کامل از سشوار، اتوی مو و مواد شیمیایی نظیر رنگ مو، و همچنین استفاده از برس‌های دارای دندانه‌های نرم، فشار مکانیکی روی ساقه موهای ضعیف‌شده را به حداقل می‌رساند.

استفاده از داروهای محرک رشد پس از اتمام درمان

در طول دوره دریافت داروهای شیمیایی، استفاده از محلول‌های تقویت‌کننده مو عموماً بی‌تأثیر است، زیرا عامل مخرب (داروی شیمی درمانی) در جریان خون حضور دارد. اما پس از اتمام جلسات، پزشک متخصص ممکن است از محلول‌های موضعی مانند ماینوکسیدیل برای تحریک خون‌رسانی به فولیکول‌ها و تسریع روند بیدار شدن آن‌ها از فاز استراحت استفاده کند. تجویز هرگونه دارو یا مکمل در این دوران باید منحصراً توسط پزشک معالج انجام شود.

چه مدت بعد از اتمام شیمی درمانی رشد موها اغاز می شود؟

روند توقف ریزش مو بعد از شیمی درمانی و آغاز رویش مجدد، یک فرآیند زمان‌بر و تدریجی است. پس از پاکسازی کامل جریان خون از بقایای داروهای سیتوتوکسیک، فولیکول‌های مو فاز استراحت را به پایان رسانده و وارد چرخه رشد فعال می‌شوند. معمولاً دو تا سه هفته پس از آخرین جلسه شیمی درمانی، اولین کرک‌های نرم و نازک روی پوست سر ظاهر می‌شوند. با گذشت یک تا دو ماه، رشد موهای واقعی با سرعت طبیعی (حدود یک تا یک و نیم سانتی‌متر در ماه) آغاز می‌گردد. در بازه زمانی شش ماهه پس از اتمام درمان، اکثر افراد پوشش مناسبی از مو را روی سر خود مشاهده می‌کنند که نیازمند مراقبت‌های تقویتی است.

مراقبت از پوست سر در دوران توقف رشد موها

در بازه زمانی که موهای سر دچار ریزش شده‌اند، پوست سر که پیش از این توسط موها محافظت می‌شد، در برابر عوامل محیطی بسیار حساس و آسیب‌پذیر خواهد بود. استفاده از کرم‌های ضدآفتاب روی پوست سر هنگام خروج از منزل برای جلوگیری از آفتاب‌سوختگی ضروری است. همچنین در فصول سرد، پوشاندن سر با کلاه‌های نخی یا ابریشمی نرم از هدررفت گرمای بدن و خشکی پوست سر جلوگیری می‌کند. استفاده از روبالشی‌های ساتن یا ابریشم نیز اصطکاک پوست سر را هنگام خواب کاهش داده و از ایجاد التهاب پیشگیری می‌کند.

جمع‌بندی

داروهای شیمی درمانی به منظور توقف تکثیر سلول‌های سرطانی طراحی شده‌اند و به دلیل اثرگذاری بر تمام سلول‌های با رشد سریع، فولیکول‌های مو را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. این مسئله منجر به ریزش موهای سر، ابرو، مژه و سایر نواحی بدن در طول دوره درمان می‌شود. اگرچه این عارضه از نظر روانی چالش‌برانگیز است، اما یک واکنش کاملاً موقتی دارویی محسوب می‌شود. با اتمام جلسات شیمی درمانی و خروج داروها از سیستم گردش خون، فولیکول‌های مو فعالیت طبیعی خود را از سر گرفته و رشد مجدد موها طی چند هفته آغاز خواهد شد. استفاده از تکنیک‌های نوین مانند کلاه‌های خنک‌کننده و دریافت خدمات از کلینیک‌های معتبر و تخصصی، می‌تواند به کنترل بهتر این شرایط کمک شایانی نماید.

سؤالات متداول